Waarom de afsluiting van een wijnfles belangrijker is dan je denkt.

Loop een willekeurige wijnwinkel binnen en je ziet het direct: de ene fles heeft een traditionele kurk, de andere een schroefdop. Voor veel wijnliefhebbers roept dat direct vragen op. Is een kurk een teken van betere kwaliteit? Is een schroefdop alleen bedoeld voor goedkope wijn? En hoe zit het eigenlijk met synthetische kurken of glazen afsluitingen?

De keuze voor een afsluiting is veel meer dan een praktische beslissing. Voor een wijnmaker is het een belangrijk onderdeel van het productieproces dat invloed heeft op de ontwikkeling van de wijn, de houdbaarheid, de logistiek én de beleving van de consument.

Binnen de opleidingen van de Wine & Spirit Education Trust (WSET) is de keuze voor een afsluiting daarom een van de onderwerpen. Niet omdat één afsluiting altijd beter is dan de andere, maar omdat iedere afsluiting zijn eigen eigenschappen, voordelen en beperkingen heeft.

In deze blog duiken we in de wereld van wijnafsluitingen. We bekijken de verschillen tussen kurk en schroefdop, ontkrachten hardnekkige mythes en bespreken waarom steeds meer kwaliteitsproducenten bewust kiezen voor een andere afsluiting dan de traditionele natuurkurk.

De functie van een wijnafsluiting

Een afsluiting heeft één belangrijke taak: de wijn beschermen.

Dat klinkt eenvoudig, maar in werkelijkheid moet een goede afsluiting aan verschillende eisen voldoen:

• voorkomen dat wijn uit de fles lekt;
• beschermen tegen ongewenste zuurstof;
• tegelijkertijd soms een kleine hoeveelheid zuurstof doorlaten;
• voorkomen dat micro-organismen de wijn aantasten;
• jarenlang betrouwbaar blijven functioneren.

Juist dat laatste maakt de keuze zo interessant. Niet iedere wijn heeft namelijk dezelfde behoefte.

Een jonge Sauvignon Blanc die bedoeld is om binnen twee jaar gedronken te worden, vraagt om een andere afsluiting dan een Barolo die nog twintig jaar moet rijpen.

De natuurkurk: eeuwenlang de standaard

De klassieke wijnkurk wordt gemaakt van de schors van de kurkeik (Quercus suber). Deze bomen groeien voornamelijk in Portugal en Spanje.

Het bijzondere aan een kurkeik is dat de schors iedere negen tot twaalf jaar kan worden geoogst, zonder dat de boom wordt gekapt. Daarmee is natuurkurk een hernieuwbare grondstof en een relatief duurzaam product.

De structuur van kurk bestaat uit miljoenen met lucht gevulde cellen. Hierdoor is het materiaal:

• elastisch;
• licht;
• waterafstotend;
• vrijwel ondoordringbaar voor vloeistof.

Juist deze eigenschappen maken kurk al eeuwenlang een uitstekende wijnafsluiting.

De grootste mythe: kurk betekent betere wijn

Misschien wel de hardnekkigste misvatting in de wijnwereld is dat een kurk automatisch staat voor kwaliteit.

Dat klopt niet. De keuze voor een afsluiting zegt op zichzelf niets over de kwaliteit van de wijn. Sterker nog: veel van de beste wijnproducenten ter wereld gebruiken tegenwoordig schroefdoppen voor hoogwaardige wijnen. In landen als Nieuw-Zeeland en Australië is dat zelfs de norm geworden.

Er wordt daarom vooral gekeken naar de vraag:

Past deze afsluiting bij de stijl en levensduur van de wijn? Dat is uiteindelijk veel belangrijker dan de uitstraling van de fles.

Kurk als wijnfout: wat is TCA eigenlijk?

Vrijwel iedereen heeft wel eens gehoord van een wijn “met kurk”. Toch is de kurk zelf meestal niet het probleem. De boosdoener is een stof die 2,4,6-trichlooranisol (TCA) heet.

TCA ontstaat wanneer bepaalde schimmels reageren met chloorverbindingen. Vroeger werden kurken, houten pallets en zelfs wijnkelders regelmatig gereinigd met chloorhoudende schoonmaakmiddelen. Daardoor konden chlorofenolen ontstaan, die vervolgens door schimmels werden omgezet in TCA. Zelfs een extreem kleine hoeveelheid is al voldoende om een wijn aan te tasten.

Kenmerkende aroma’s zijn:

• nat karton;
• vochtige kelder;
• muffe krant;
• natte hond.

Belangrijk is dat TCA niet schadelijk is voor de gezondheid. De wijn smaakt vooral vlak, muf en mist zijn fruitaroma’s.

Australië, Oostenrijk en de schroefdop

Een interessant hoofdstuk uit de moderne wijngeschiedenis speelt zich af in Australië.

In de jaren tachtig en negentig hadden Australische producenten relatief vaak last van flessen met de wijnfout ‘kurk’. Voor een exportland was dat een groot probleem. Steeds meer producenten stapten daarom over op de schroefdop om TCA volledig uit te sluiten. Dat bleek een groot succes.

Ironisch genoeg ontstond hierdoor een ander probleem. Op veel internationale markten werden Oostenrijkse wijnen regelmatig verward met Australische wijnen, simpelweg omdat de afkortingen “Austria” en “Australia” op etiketten snel op elkaar lijken.

Toen Oostenrijk in 1985 bovendien werd getroffen door het beruchte glycolschandaal, waarbij enkele producenten illegaal di-ethyleenglycol aan wijn toevoegden, om deze voller te laten lijken, liep het vertrouwen in Oostenrijkse wijn wereldwijd grote schade op. Hoewel dit schandaal niets met schroefdoppen te maken had, moesten Oostenrijkse producenten hun reputatie opnieuw opbouwen.

Juist in die periode koos ook Oostenrijk steeds vaker voor hoogwaardige schroefdoppen. Tegenwoordig behoren Oostenrijkse producenten tot de grootste gebruikers van schroefdoppen voor kwaliteitswijnen, vooral voor Grüner Veltliner en Riesling.

De schroefdop: allang geen goedkope oplossing meer

De moderne schroefdop is technisch veel geavanceerder dan veel mensen denken. De meeste bestaan uit een aluminium dop met een speciale voering (liner) aan de binnenzijde.

Die voering bepaalt hoeveel zuurstof uiteindelijk de fles binnenkomt. Daardoor kunnen producenten zelfs kiezen hoeveel zuurstoftransmissie gewenst is.

Voordelen van de schroefdop:

• geen risico op TCA;
• zeer consistente kwaliteit;
• eenvoudig te openen;
• uitstekende afdichting;
• ideaal voor frisse witte wijnen.

Nadelen:

• minder traditionele uitstraling;
• sommige consumenten associëren het nog steeds met goedkope wijn;
• niet iedere liner is geschikt voor zeer langdurige rijping.

Heeft wijn zuurstof nodig?

Een van de meest besproken onderwerpen binnen de wijnwereld is zuurstof. Veel mensen denken dat wijn volledig luchtdicht moet worden afgesloten.

Dat is niet helemaal waar. Tijdens de rijping vinden langzame chemische reacties plaats waarbij een beperkte hoeveelheid zuurstof een rol speelt. De hoeveelheid zuurstof die een afsluiting doorlaat noemen we de Oxygen Transmission Rate (OTR).

Te veel zuurstof kan leiden tot oxidatie:

• bruine kleur;
• notige aroma’s;
• verlies van frisheid.

Te weinig zuurstof kan juist bijdragen aan zogenaamde reductieve aroma’s, zoals vuursteen, rubber of gekookte kool.

De ideale hoeveelheid zuurstof verschilt dus per wijnstijl.

Andere wijnafsluitingen

Naast natuurkurk en schroefdoppen bestaan er nog meer afsluitingen

Technische kurk

Deze bestaat uit samengeperste kurkdeeltjes.

Voordelen:

• goedkoper dan natuurkurk;
• kleinere kans op TCA;
• geschikt voor veel middenklasse wijnen.

Synthetische kurk

Gemaakt van kunststof.

Voordelen:

• geen kurksmaak;
• betaalbaar.

Nadelen:

• laat relatief veel zuurstof door;
• minder geschikt voor langere rijping.

Glazen afsluiting (Vinolok)

Een glazen stop met een kunststof afdichtring.

Voordelen:

• volledig neutraal;
• luxe uitstraling;
• geen TCA.

Nadelen:

• hogere kosten;
• speciale bottellijnen nodig.

Waarom kiest een wijnmaker voor een bepaalde afsluiting?

De keuze draait vrijwel nooit om één factor. Een wijnmaker kijkt onder andere naar:

• gewenste bewaartermijn;
• wijnstijl;
• exportmarkten;
• kosten;
• duurzaamheid;
• consumentenverwachtingen;
• beschikbaarheid van bottelmateriaal.

Een frisse Sauvignon Blanc voor snelle consumptie krijgt vaak een andere afsluiting dan een prestigieuze Bordeaux die tientallen jaren kan rijpen. Er bestaat dus geen universeel beste afsluiting.

Wat leert de WSET hierover?

Een belangrijk uitgangspunt binnen de WSET is dat de afsluiting onderdeel is van de totale wijnstijl. De kwaliteit van een wijn wordt bepaald door veel meer factoren:

• de wijngaard;
• het klimaat;
• de druivenrassen;
• de keuzes van de wijnmaker;
• de vinificatie;
• de rijping;
• én uiteindelijk de gekozen afsluiting.

Een schroefdop maakt een wijn niet beter of slechter. Net zoals een natuurkurk geen garantie is voor kwaliteit.

Conclusie: kurk versus schroefdop is geen strijd

De discussie over afsluitingen, kurk versus schroefdop wordt vaak gevoerd alsof er een winnaar moet zijn. In werkelijkheid hebben beide systemen hun eigen sterke punten.

Natuurkurk blijft geliefd vanwege zijn traditie, duurzaamheid en uitstraling. Schroefdoppen bieden daarentegen een zeer betrouwbare, consistente en technisch geavanceerde oplossing die uitstekend past bij veel moderne wijnstijlen.

Voor wijnmakers is de afsluiting geen detail, maar een bewuste keuze die aansluit bij het karakter van de wijn en de ervaring die zij de consument willen bieden.

De volgende keer dat je een fles opent, kijk dan eens niet alleen naar het etiket, maar ook naar de afsluiting. Achter die kleine kurk, schroefdop of glazen stop gaat een wereld van wijnbouwkundige, technische en commerciële afwegingen schuil. En juist dat maakt wijn zo boeiend: zelfs de manier waarop een fles wordt afgesloten vertelt een verhaal.

Spreekt het bovenstaande jou aan? Misschien is een wijncursus iets voor jou.